| 1 |
\documentclass[a4paper,10pt]{artikel1} |
| 2 |
\usepackage[dutch]{babel} |
| 3 |
|
| 4 |
\begin{document} |
| 5 |
\title{De Nederlandse Briefstijl} |
| 6 |
\author{Victor Eijkhout} |
| 7 |
\date{4 december 1991} |
| 8 |
\maketitle |
| 9 |
|
| 10 |
\begin{abstract} |
| 11 |
Een bescheiden handleiding voor de Nederlandse briefstijl, met |
| 12 |
opmerkingen over het wat, hoe en waarom. |
| 13 |
\end{abstract} |
| 14 |
|
| 15 |
\section{Verantwoording} |
| 16 |
|
| 17 |
De Nederlandse \LaTeX-stijl `brief' conformeert zich aan |
| 18 |
NEN-normen\footnote{Mijn zeer grote dank aan Jan Grootenhuis die mijn |
| 19 |
aandacht vestigde op het bestaan van de normbladen.} 1026 voor |
| 20 |
briefpapier, 3162 voor het indelen van documenten, 1025 voor |
| 21 |
enveloppen, en 3516 voor het ontwerp van formulieren. |
| 22 |
|
| 23 |
Briefontwerp is controversieel. Iedereen heeft een smaak, en met name |
| 24 |
bij briefpapier is die vaak zeer uitgesproken. Ik wil beklemtonen dat |
| 25 |
ik bij de implementatie van de briefstijl bijna nergens mijn smaak |
| 26 |
nodig heb gehad. Dankzij de NEN-normen is het ontwerp van briefpapier |
| 27 |
een zaak van exacte wetenschap, niet van schone kunsten. |
| 28 |
|
| 29 |
Deze stijl is redelijk incompatibel met de \LaTeX\ `letter' stijl. |
| 30 |
Hij is in bescheiden mate met opties in te stellen, en de |
| 31 |
sleutelwoorden kunnen uit een aantal talen gekozen worden. Alle |
| 32 |
teksten zijn verder geparametriseerd. Het is dus goed mogelijk |
| 33 |
stijlopties te maken om deze stijl aan een specifieke omgeving aan te |
| 34 |
passen. |
| 35 |
|
| 36 |
Als de gebruiker geen gebruik maakt van een voorgedrukt briefhoofd, |
| 37 |
kan hij zijn eigen briefhoofd in \LaTeX\ implementeren, of door de |
| 38 |
stijl een briefhoofd geleverd krijgen. Het ontwerp van dit briefhoofd |
| 39 |
is de enige plaats waar mijn smaak zich heeft doen gelden, maar zelfs |
| 40 |
dit ontwerp heb ik gejat uit een NEN-norm. |
| 41 |
|
| 42 |
Opmerking: zeker bij het gebruik van vensterenveloppen is het voor de |
| 43 |
briefstijl van cruciaal belang dat de gebruikte printer goed afgesteld |
| 44 |
staat. Dit valt te controleren aan de hand van het adres: dit dient op |
| 45 |
33mm van de linker kantlijn te staan, terwijl de `baseline' van de |
| 46 |
eerste regel zich 59mm onder de bovenrand van het papier dient te |
| 47 |
bevinden. |
| 48 |
|
| 49 |
\section{Velden van het briefpapier} |
| 50 |
|
| 51 |
Deze sectie behandelt de indeling van brieven aan de hand van |
| 52 |
NEN-norm~1026. |
| 53 |
|
| 54 |
\subsection{Marges} |
| 55 |
|
| 56 |
Alle marges conformeren zich aan NEN-1026, behalve de rechtermarge die |
| 57 |
ik voor een evenwichtiger bladverdeling gelijk gemaakt heb aan de |
| 58 |
linkermarge. Met een gezette brief ziet dit er beduidend beter uit. |
| 59 |
|
| 60 |
De linkermarge is 33 millimeter; er zijn nog geen voorzieningen voor |
| 61 |
de versmalde marge van 20 millimeter, die voor facturen beter is. Dit |
| 62 |
zal misschien ooit een optie worden. |
| 63 |
|
| 64 |
Om aan te sluiten by traditionele getypte briefopmaak is `raggedright' |
| 65 |
bij verstek ingeschakeld. Aangezien briefhoofd, referentieregels, en |
| 66 |
voetregel de brief vrij breed kunnen maken, is de corpsgrootte bij |
| 67 |
verstek 11-punt. 10~en~12 zijn opties. |
| 68 |
|
| 69 |
\subsection{Briefhoofd} |
| 70 |
|
| 71 |
Het moeilijkste deel van een brief, en de voornaamste plek waar de |
| 72 |
ontwerper van briefpapier zijn creativiteit kwijt kan is het |
| 73 |
briefhoofd. In de huidige stijl heeft de gebruiker drie |
| 74 |
mogelijkheden. |
| 75 |
|
| 76 |
Een. Hij gebruikt voorgedrukt briefpapier. Als dit zich een beetje aan |
| 77 |
NEN-normen houdt is er verder niets aan de hand. |
| 78 |
|
| 79 |
Twee. De gebruiker kan zelf een macro \verb.\briefhoofd. schrijven. |
| 80 |
Als dit binnen de hoogte van \verb.\@headheight. blijft, is er niets |
| 81 |
aan de hand; voorkeursbreedte is \verb.4\refveldbreedte., dat wil |
| 82 |
zeggen, de breedte van de referentieregel. |
| 83 |
|
| 84 |
Drie. Er is een macro van twee argumenten, `maakbriefhoofd', die een |
| 85 |
briefhoofd levert dat ge"inspireerd is op de voorbeeldbrief in |
| 86 |
NEN-1026. Voorbeeld: |
| 87 |
\begin{verbatim} |
| 88 |
\maakbriefhoofd{WG13}{Werkgroep 13 \\ |
| 89 |
Mathematisch Instituut \\ |
| 90 |
Toernooiveld 5 \\ |
| 91 |
6525 ED Nijmegen} |
| 92 |
\end{verbatim} |
| 93 |
Het eerste argument levert een tekst op die links boven een verticale |
| 94 |
lijn gezet wordt. Het links aanlijnen gebeurt met \verb.\hfil., dus |
| 95 |
met een \verb.\hfill. in het argument kan een deel van het hoofd naar |
| 96 |
rechts worden geschoven. |
| 97 |
|
| 98 |
Het tweede argument van `maakbriefhoofd' wordt als een blokje tekst |
| 99 |
rechts onder de lijn in het briefhoofd gehangen. In principe is dit |
| 100 |
argument er voor het adres van de afzender. Er is echter een |
| 101 |
mogelijkheid het antwoordadres in het adresveld op te nemen, zie hier |
| 102 |
onder. In het briefhoofd kan dan een omschrijving als `adviesburo |
| 103 |
voor gespecialiseerde algemeenheden' staan. |
| 104 |
|
| 105 |
Het tekstblok in het tweede argument lijnt links met de datum en het |
| 106 |
vierde voetitem (zie onder), en blijft idealiter binnen de marge van |
| 107 |
de pagina. Er worden echter geen `overfull box' meldingen gegeven als |
| 108 |
de tekst te breed is. |
| 109 |
|
| 110 |
Er is een `sterretje'-versie van `maakbriefhoofd'; deze geeft op de |
| 111 |
vervolgbladen alleen het eerste argument plus de streep. Dat maakt de |
| 112 |
kop van de pagina wat minder zwaar. |
| 113 |
|
| 114 |
\subsection{Adresveld} |
| 115 |
|
| 116 |
Het adresveld wordt zodanig geplaatst dat het in het venster van een |
| 117 |
vensterenvelop zichtbaar is als het venster 5cm onder de bovenrand van |
| 118 |
de envelop begint. Omdat er zowel vensterenveloppen zijn met het |
| 119 |
venster links als rechts, is er een optie \texttt{adresrechts} die het |
| 120 |
adresveld rechts plaatst. De voorkeurspositie is echter links; er |
| 121 |
blijft dan namelijk rechts een `ontvangerruimte' waar de geadresseerde |
| 122 |
stempels (`binnen gekomen dd.') en dergelijke kan zetten. |
| 123 |
|
| 124 |
Het adresveld komt op dezelfde manier tot stand als in de oude |
| 125 |
`letter' stijl: de gebruiker geeft |
| 126 |
\begin{verbatim} |
| 127 |
\begin{brief}{Jan \TeX er\\ |
| 128 |
Overfullplein 10000 \\ |
| 129 |
Baselinestad} |
| 130 |
\end{verbatim} |
| 131 |
in, en hieruit destilleert \LaTeX\ de naam en het verdere adres van de |
| 132 |
geadresseerde. De naam komt nog voor op de vervolgbladen. |
| 133 |
|
| 134 |
Het schijnt van de PTT te mogen dat er (helemaal boven) in het ruitje |
| 135 |
van de vensterenvelop een antwoordadres wordt opgenomen, als dat maar |
| 136 |
gebeurt zodanig dat het geen verwarring schept met het adres. Er is |
| 137 |
een commando \verb.\antwoordadres. dat een adres als argument |
| 138 |
accepteert, met de regels gescheiden door~\verb.\\.. Voorbeeld: |
| 139 |
\begin{verbatim} |
| 140 |
\maakbriefhoofd{WG13}{De de facto standaard \\ |
| 141 |
in Vaderlandse \\ |
| 142 |
\TeX verwerking} |
| 143 |
\antwoordadres{Mathematisch Instituut \\ |
| 144 |
Toernooiveld 5 \\ |
| 145 |
6525 ED Nijmegen} |
| 146 |
\end{verbatim} |
| 147 |
|
| 148 |
|
| 149 |
\subsection{De Referentieregels} |
| 150 |
|
| 151 |
Direct onder het adresveld volgt ruimte voor gegevens van de |
| 152 |
geadresseerde, `Uw brief van' en `Uw kenmerk', en van afzender, `Ons |
| 153 |
kenmerk' en `Datum'. |
| 154 |
|
| 155 |
Voor deze referentiegegevens staan de gebruiker de commando's |
| 156 |
\verb.\uwbriefvan., \verb.\uwkenmerk., \verb.\onskenmerk., en |
| 157 |
\verb.\datum. ter beschikking. Deze macro's hebben elk \'e\'en |
| 158 |
argument tussen accolades. De datum wordt automatisch ingevuld; niet |
| 159 |
ingevulde gegevens worden niet opgenomen. |
| 160 |
|
| 161 |
De teksten die hier in de kopjes staan worden in eerste instantie door |
| 162 |
de taalopties bepaald. Verstekwaarde is natuurlijk `nederlands', maar |
| 163 |
er zijn `engels', `amerikaans', en `duits' beschikbaar. Ik houd me |
| 164 |
aanbevolen voor correcte terminologie in andere talen; enkele fouten |
| 165 |
in de Duitse termen zijn op aanwijzing van Marc van Woerkom verbeterd. |
| 166 |
Wie geeft me de Franse termen? |
| 167 |
|
| 168 |
De teksten in de referentieregel zijn waardes van de macros\\ |
| 169 |
\verb.\uwbriefvantekst., \verb.\uwkenmerktekst., |
| 170 |
\verb.\onskenmerktekst., en \verb.\datumtekst.. Het is dus mogelijk |
| 171 |
`doorkiesnummer' in plaats van `ons kenmerk' te krijgen door deze |
| 172 |
tekst als `onskernmerktekst' te declareren, bij voorbeeld met |
| 173 |
\verb.\renewcommand. in het preamble. |
| 174 |
|
| 175 |
|
| 176 |
\subsection{De tekst van de brief} |
| 177 |
|
| 178 |
Hier hoeft op deze plaats niets over gezegd te worden, anders dan dat |
| 179 |
de aanhef, net als in de `letter' stijl met \verb.\opening. gebeurt. |
| 180 |
Er is een `betreft' commando. |
| 181 |
|
| 182 |
Ook de afsluiting staat in het \LaTeX-boek beschreven, maar de |
| 183 |
commandonamen zijn Nederlands geworden: `ondertekening' (was |
| 184 |
`signature'), `afsluiting' (was `closing'), `ps', en `cc' Dit is |
| 185 |
Engels, maar bijna niemand weet wat het betekent. Verder is er zowel |
| 186 |
een `bijlage' als `bijlagen' (was~`encl'). |
| 187 |
|
| 188 |
\subsection{Ondertekening} |
| 189 |
|
| 190 |
Hier is iets meer vrijheid dan in de standaard briefstijl. Commando's |
| 191 |
`ondertekening' en `afsluiting' kunnen in willekeurig welke volgorde |
| 192 |
gegeven worden. |
| 193 |
|
| 194 |
Meervoudige auteurs in de ondertekening zijn mogelijk: |
| 195 |
\begin{verbatim} |
| 196 |
\ondertekening{Ik \\ directeur \en |
| 197 |
Jij \\ adjunct \\ (oprichter)} |
| 198 |
\end{verbatim} |
| 199 |
geeft twee naast elkaar geplaatste handtekeningen. |
| 200 |
|
| 201 |
\subsection{Voetruimte} |
| 202 |
|
| 203 |
`In de voetruimte' (ik citeer NEN-1026) `komen die gegevens van de |
| 204 |
afzender die niet reeds in het briefhoofd zijn vermeld'. De keuze |
| 205 |
hiervan wordt aan de gebruiker overgelaten. Enkele suggesties zijn: |
| 206 |
kantooradres, telefoonnummer van de centrale, faxnummer, |
| 207 |
inschrijvingsnummer en -plaats in het handelsregister. |
| 208 |
|
| 209 |
Er kunnen maximaal vier voetitems zijn. Items verschijnen op de |
| 210 |
pagina in de volgorder waarin de gebruiker ze gedeclareerd heeft. Bij |
| 211 |
twee items of meer is het laatste rechtsgeplaatst. Goeie truc. |
| 212 |
|
| 213 |
Omdat hier beduidend meer keuze is dan bij de referentieregel, moet de |
| 214 |
gebruiker zelf het hoofdje en de daaronder geplaatste tekst van items |
| 215 |
in de voetregel voorschrijven. De macro van twee argumenten |
| 216 |
\verb.\voetitem. staat hem/haar daartoe ter beschikking. Elke van de |
| 217 |
argumenten kan meer dan \'e\'en regel lang zijn, gebruik~\verb.\\.. |
| 218 |
Voorbeeld: |
| 219 |
\begin{verbatim} |
| 220 |
\voetitem{fax:}{12345 Winat nl} |
| 221 |
\voetitem{telefoon:}{080-613169\\ bgg: 612986} |
| 222 |
\voetitem{telefoon\\ priv\'e:}{080-448664} |
| 223 |
\end{verbatim} |
| 224 |
|
| 225 |
\subsection{Hulplijntjes; vouwstreepjes} |
| 226 |
|
| 227 |
Door een optie `streepjes' in te schakelen, is het briefpapier van |
| 228 |
hulpstreepjes te voorzien. |
| 229 |
|
| 230 |
Volgens NEN-1026 heeft briefpapier een instelstreepje halverwege, niet |
| 231 |
voor vouwen in twee"en zoals hele volksstammen denken, maar voor het |
| 232 |
aanlijnen van de perforator. Aan de rechterzijde van het blad zijn |
| 233 |
twee vouwstreepjes, een voor vouwen in drie"en, en een voor vouwen in |
| 234 |
twee"en. Geen van beide bevindt zich op de helft of een-derde van de |
| 235 |
papierhoogte. Omdat enveloppen hoger zijn dan een A4-tje gedeeld door |
| 236 |
2 of~3 zou dat ook niet kunnen. Vensters, weet U wel? |
| 237 |
|
| 238 |
Ik ben uitgegaan van envelopformaten EN-C5 ($162\times229$mm voor een |
| 239 |
A4 in twee"en) en EN-DL ($110\times220$ voor een A4 in drie"en) |
| 240 |
volgens NEN-1025 en ISO 269-1979. Vouwstreepjes bevinden zich op |
| 241 |
105mm en 155mm onder de bovenrand van het papier. |
| 242 |
|
| 243 |
|
| 244 |
\section{Vervolgbladen} |
| 245 |
|
| 246 |
Boven elk vervolgblad komt het briefhoofd (mogelijk verkort, zie |
| 247 |
boven) en een verkorte vorm van de referentieregel; deze regel bevat |
| 248 |
het bladnummer. |
| 249 |
|
| 250 |
Als het briefhoofd met daaronder de `vervolgreferentieregel' (galgje! |
| 251 |
galgje!) te veel ruimte innemen, gaat de extra ruimte af van de |
| 252 |
teksthoogte. Voor dit mechanisme durf ik niet voor de volle |
| 253 |
achtien-en-een-half procent in te staan. Het lijkt in ieder geval te |
| 254 |
werken. |
| 255 |
|
| 256 |
|
| 257 |
\section{Opties} |
| 258 |
|
| 259 |
De optie `adresrechts' is boven al genoemd, evenals `streepjes'; |
| 260 |
verder is er nog een optie `typhulp' die een hulplijntje voor het |
| 261 |
aanlijnen van het adres zet. Misschien leuk als je deze stijl gebruikt |
| 262 |
voor briefpapier dat daarna voor de typmachine gebruikt wordt. |
| 263 |
|
| 264 |
Belangrijker zijn natuurlijk de taalopties. |
| 265 |
|
| 266 |
Voor mensen met te goede of slechte ogen zijn er de 10- en 12-punts |
| 267 |
opties. Let op: de kopjes in de referentie- en voetregel blijven in |
| 268 |
\texttt{cmssq8} staan. |
| 269 |
|
| 270 |
Puur voor het genoegen van de implementator van de briefstijl is er de |
| 271 |
optie `USletter' die het papier 19.7 millimeter korter maakt. |
| 272 |
|
| 273 |
\section{Labels} |
| 274 |
|
| 275 |
Pijnlijk punt. Dit moet nog gedaan worden. |
| 276 |
\end{document} |